Gumy
Alain Robbe-Grillet
Tytuł oryginału: Les Gommes
Tłumaczenie: Leszek Kossobudzki
Wydawnictwo: Czytelnik
Liczba stron: 271
Pisząc o nowej powieści (z francuskiego nouveau roman), zwanej też powieścią obiektywną, powieścią fenomenologiczną lub antywpowieścią,
nie sposób jest nie wymienić nazwiska Alaina Robbe-Grilleta. Podobnie,
wspominając o tym francuskim artyście, niemożliwe jest uniknięcie
nawiązania do nouveau roman. Obie rzeczy – człowiek i idea – wzajemnie się przeplatają i są ze sobą nierozerwalnie powiązane. Antypowieść, o której założeniach wspominałem szerzej przy okazji omawiania sztandarowego utworu tego nurtu, Żaluzji,
charakteryzuje się silną koncentracją na opisie przedmiotów, rozmyciu
wątków fabularnych. Świat przedstawiony budowany przez narratora,
pozbawiony jest jakichkolwiek elementów filozoficznych, czy osądów
moralnych. Zdarzenia są często odtwarzane z mechaniczną precyzją,
przypominającą oko kamery, dlatego, przynajmniej pozornie, posiadają one
znamiona obiektywizmu. W toku dalszej lektury łatwo się jednak
przekonać, że już sam wybór przedstawianych faktów, sposób ich suchej i
beznamiętnej prezentacji jest, bo przecież być musi, subiektywny.
Prezentując dane wydarzenia, odtwarzając wybraną historię w ten a nie
inny sposób, narzuca się schemat myślowy, zgodnie z którym najprościej
jest odczytać przyswajane dane. W przypadku Żaluzji,
mamy ponadto do czynienia z niemiłosiernym szatkowaniem fabuły,
mieszaniem jej, przywoływaniem jej fragmentów w przypadkowej kolejności.
Innym popularnym zabiegiem jest wykorzystanie rozwiązań literackich,
znanych powszechnie z romansów, czy kryminałów, tak jak ma to miejsce w
innej powieści Robbe-Grilleta, Gumy.
Gumy, to na pierwszy rzut oka
klasyczna proza detektywistyczna. Agent specjalny Wallas zostaje wysłany
do niewielkiej, portowej mieściny, aby rozwikłać zagadkę śmierci
miejscowego notabla, Daniela Duponta, który prawdopodobnie jest kolejną
ofiarą anarchistycznej organizacji, eliminującej persony ważne dla życia
ekonomicznego oraz gospodarczego kraju. W toku całej powieści nie
dowiemy się, czym dokładnie kieruje się ugrupowanie, jego ideologia cały
czas owiana jest mgłą tajemnicy. Można zatem odnieść wrażenie, że
anarchiści są jedynie kolejnym elementem dekoracji, to trupa aktorska,
która ma do odegrania swoje role, by następnie zniknąć i odejść w
niebyt.
Domniemane morderstwo zostało popełnione
o godzinie 7.30 wieczorem. Wallas rozpoczyna śledztwo rano i trwa ono
cały dzień, aż do godziny 7.30. Akcja powieści rozgrywa się zatem w
przeciągu jednej doby – zamknięcie fabuły następuje w momencie, gdy
zegarek Wallasa, który zaciął się i stanął na 7.30, rusza dokładnie 24
godziny później. Całość przypomina zatem koło – zamknięty cykl, który
powtarza się w nieskończoność.
Sprawa, która przypadła w udziale
Wallasowi nie należy do najłatwiejszych. Początkowo dochodzenie
prowadził miejscowy komendant policji, który na wyraźne polecenie władz,
zaprzestał wszelkich działań i oddał się do dyspozycji Wallasa. Trudno
jednak mówić o jakiejkolwiek pomocy, szczególnie w przypadku, gdy na
miejscu zbrodni nie zastano ciała – wg zeznań doktora, ranny Dupont
zdołał wezwać pomoc i zmarł dopiero w szpitalu, na skutek odniesionej
rany postrzałowej. Śledztwo ma zatem charakter stricte poszlakowy. Niby
jest trup, chociaż ciało widział jedynie lekarz, prywatnie znajomy
Duponta. Jest również motyw – Dupont, na co dzień profesor ekonomii,
uznany specjalista, którego śmierć w pewnym stopniu zdestabilizowałaby
gospodarkę kraju, idealnie wpasowuje się w profil osobowości,
mordowanych uprzednio przez anarchistów. Jest również i zabójca – widać
dość nieostrożny i trochę niedoświadczony – na miejscu zbrodni pozostały
odciski palców oraz wyraźne ślady cudzej obecności. Dlaczego zatem
dochodzenie jest takie trudne i mozolne?
Agent Wallas był już w mieście, do
której teraz wezwały go sprawy zawodowe. Jako dziecko odwiedził je z
matką, jednak wspomnienia z podróży są bardzo mgliste i niewyraźne.
Wallas, miłośnik spacerów, większość wizyt, niezbędnych w toku
prowadzonego śledztwa, odbywa na piechotę. Ale miasto wydaje się mało
przyjazne i bardzo niechętnie odkrywa swoje tajemnice. Ulice, budynki,
skrzyżowania – wszystko jest do siebie bardzo podobne, zlewa się tak, że
Wallas bez przerwy błąka się i co rusz gubi drogę. Od czasu do czasu,
ale bardzo niechętnie, Wallas, który nie chce ujawniać ani swojej
tożsamości ani misji, jaka przywiodła go do miasta, pyta o wskazówki
miejscowej ludności. Wyjaśnienia jak dotrzeć do poszczególnych budynków,
instytucji, czy osób okazują się najczęściej bezużyteczne, tak, że
agent ciągle miota się bezsilnie po obcym mieście, które z biegiem czasu
zaczyna przypominać skomplikowany labirynt, chciwie wysysający siły i
energię z uwięzionej w nim ofiary. Wallas coraz bardziej przypomina
elektron – pozornie wolny i swobodny, ale krążący po z góry ustalonym
orbitalu, którego absolutnie nie jest w stanie opuścić.
Zapętlone miasto ze swoimi bliźniaczo
podobnymi ulicami nie jest jedyną zmorą Wallasa. W miarę postępowania
dochodzenia, poprzez zeznania kolejnych przesłuchiwanych, okazuje się,
że agent specjalny jest zaskakująco podobny do sprawcy przestępstwa.
Tożsamość coraz bardziej znużonego Wallasa zaczyna się powoli rozpływać,
tak, że staje się ona bezkształtną masą, gotową przyjąć dowolną formę.
Osobowość Wallasa zostaje zdominowana przez obezwładniającą siłę miasta,
która wzmaga u agenta bierność oraz apatię. Śledztwo zaczyna toczyć się
coraz wolniej, kolejne kroki zdają się nie przynosić oczekiwanych
rezultatów. Wallas zaczyna marnować czas na mało istotne szczegóły,
których rozwikłanie nie może zbliżyć go do rozwiązania zagadki. Ciąg
przyczynowo skutkowy przypomina ten znany z gombrowiczowskiego Kosmosu.
Niby poszczególne wydarzenia, które sprawiają wrażenia ważnych dla
prowadzonego śledztwa, splatają się ze sobą wzajemnie, pozostając w
pewnych koneksjach, jednak zebrane do kupy, nie tworzą niczego poza
chaotyczną i bezładną mieszaniną, której sens pozostaje nieuchwytny.
Zatem prowadzący śledztwo musi wziąć sprawy w swoje ręce i uzupełnić
schemat, w którym ciągle widnieje poważna luka.
Narrator prowadzi z czytelnikiem swoistą
grę. Śledztwo, które z biegiem czasu zdaje się mieć coraz mniejszy
sens, bezładne i niezorganizowane przeplatane jest z geometrycznym ładem
i porządkiem, jaki objawia się w słynnych opisach francuskiego pisarza.
Szczegółowy rozkład pokoju Duponta, precyzyjny opis krzeseł
rozstawionych w kawiarni jest konfrontowany z coraz bardziej
nielogicznym postępowaniem czynnika ludzkiego, który reprezentuje agent
specjalny Wallas.
Krótko reasumując, przyznam szczerze, że Gumy w pełni zaspokoiły moje oczekiwania, które zostały bardzo mocno rozbudzone po lekturze Żaluzji. Gumy to druga książka w dorobku francuskiego artysty i widać, że styl nouveau roman
nie rozkwitł w niej jeszcze w pełnej krasie. Akcja powieści
rozprowadzona jest dość płynnie, tak, że czytelnikowi stosunkowo łatwo
jest za nią podążać, chociaż momentami pojawiają się fragmenty, które
stanowią domniemany przebieg wydarzeń. Zabiegi znane z Żaluzji, a więc odtwarzania tych samych wydarzeń z różnych perspektyw, bardzo swobodne dysponowanie czasem akcji, są stosowane w Gumach
w zdecydowanie mniejszym stopniu. Mimo wszystko, książka pozostaje
lekturą absorbującą sporo czytelniczej uwagi, tak, że należy się przy
niej dość mocno skoncentrować. Robbe-Grillet chętnie bawi się z
czytelnikiem, puszczając do niego oko czy to poprzez nawiązania do
klasyki kryminalnego gatunku, odwołania do mitów, czy słowne zabawy,
której najlepszym przykładem jest sam tytuł – bohater Gum,
agent Wallas, przy okazji prowadzonego śledztwa, z niewyjaśnionych w
powieści przyczyn, szuka w mijanych sklepach papierniczych
profesjonalnej gumki do mazania.
