piątek, 28 lutego 2014

O chrześcijanach



Mówię o tym dualizmie Pisma Świętego chrześcijan, który sprawia, że chrześcijanie też są idiotami, chociaż na swój sposób. „Nowy Testament” głosi wszechmiłosierdzie, totalne wybaczenie, właściwie bezwarunkowe, gdy „Stary Testament” lansuje coś dokładnie przeciwnego – zero miłosierdzia, totalną karalność, całkowitą zemstę, niewybaczalność bezwarunkową, bezwzględną. I to przeciwieństwo, zupełnie ekstremalne, jakoś chrześcijanom nie wadzi.

Wlademar Łysiak Satynowy Magik

czwartek, 27 lutego 2014

O prośbach do Boga



– O co modliłeś się, gdy byłeś małym dzieckiem? (…)
– O rower. (…)
– Błąd. Nikt ci nie powiedział, że to nie funkcjonuje w ten sposób?... Bóg nie jest od załatwiania rowerów, tylko od wybaczania. Trzeba było ukraść rower i prosić Boga o wybaczenie.

Satynowy magik Waldemar Łysiak

poniedziałek, 24 lutego 2014

Satynowy magik


Satynowy magik

Waldemar Łysiak

wydawnictwo: Nobilis, Warszawa 2011

Satynowy magik” był moim pierwszym spotkaniem z twórczością Waldemara Łysiaka, znanego i uznanego polskiego pisarza i publicysty, z wykształcenia architekta, z zamiłowania napoleonisty i bibliofila. Nie można czytać wszystkiego, co modne i znane, więc muszę od razu przyznać, że ta książka nie była moim wyborem, a po prostu nie miałem innego wyjścia, gdy stała się lekturą lutego w naszym oddziale DKK*. Nie żebym miał coś do autora, ale po prostu mam inne priorytety i z reguły z własnego wyboru sięgam po odmienne działy literatury.

Rzecz cała dzieje się w ostatnich latach przed wybuchem II Wojny Światowej. Młody Polak przybywa do fikcyjnego kurortu niemieckiego Germanshaven, który poszczycić się może nie tylko atrakcjami prozdrowotnymi, ale i elitarnym uniwersytetem. Na studia może pozwolić sobie tylko dzięki wsparciu finansowemu bogatego wuja, który jednak ma wobec niego sekretne, nieujawnione plany. Wśród braci studenckiej wyróżnia się Satin Retea – bardzo majętny, choć niepewnego pochodzenia i postać wielce tajemnicza. Inteligentny, przebiegły, prowokator i… więcej nie będę zdradzał. Fabuła, choć bardzo skromna, wiele by jednak straciła na przedwczesnym ujawnieniu, podobnie jak rozszyfrowanie Satina, które pozostawiam czytelnikom.

Satynowy magik” jest powieścią dygresyjną, w dodatku w wielu wymiarach. Fabuła to tylko podstawa do ukazania poglądów autora, bowiem subiektywne zaangażowanie pisarza jest wyraźnie widoczne, zwłaszcza w przemyśleniach na temat moralności, dobra i zła, seksu, płci i historii. Choć kuszenie przez złego i konsekwencje wchodzenia w układy ze złem oraz sprzedawania duszy za doraźne korzyści są zaakcentowane jako temat wiodący, książka aż roi się od wycieczek na pola sztuki, historii, polityki i krytyki katolicyzmu. Gęsto w niej od celnych sformułowań wprost nadających się na błyskotliwe cytaty i od przytoczonych cytatów z dorobku innych bardziej i mniej znanych osób. Znajdziemy też wiele ciekawostek z różnych dziedzin historii. Pod tym względem „Satynowy magik” przypomina mi mój ulubiony choć niestety zapoznany i zapomniany „Lamus ciekawostek” ubrany w powieściową formę. Do tego pisarz pokazuje się nam jako prawdziwy erudyta w pełnym i najlepszym znaczeniu tego słowa. Już samo to sprawia, iż książkę czyta się świetnie, choć nie da się jej czytać szybko. Zmusza do refleksji, zastanowienia i, nie ma co ukrywać, sprawdzania, czy autor się nie poślizgnął. Jednym słowem, powinno być świetnie, a jednak...

Zrobiliśmy w klubie głosowanie i znacząca większość cenzurek w starej skali ocen (2 do 5) krążyła wokół czwórki. Była tylko jedna naciągana trójka – koleżanka biegła w języku włoskim stwierdziła, iż we wstawkach obcojęzycznych rodem ze słonecznej Italii aż roi się od byków. Pozostali zarzucali autorowi między innymi wtórność w stosunku do wcześniejszych powieści. Ja tego ostatniego problemu nie miałem – w końcu była to moja pierwsza lektura spod pióra Łysiaka. Zawiódł mnie jednak pewien rodzaj mizoginizmu, który wyraźnie wyziera z kart książki i który na kilometr pachnie jakimiś kompleksami. Oczywiście może to być zabieg celowy; prowokacja obliczona na wywołanie sprzeciwu czytelnika, ale inne aspekty każą w to wątpić. Kuszenie przez zło ukazane w „Satynowym magiku”, przerabianie dobrych ludzi na złych, tylko z pozoru wydaje się perfidne. Temat chyba najważniejszy z tych, jakie stoją przed ludzkością, ale ewidentnie spłycony. W porównaniu do wyników eksperymentów psychologii społecznej „wyrafinowanie” Satynowego magika wygląda niczym cios widłami zadany przez pijanego chłopa przy opóźnionym o tydzień skutku działania kompetentnego truciciela. Podobnie jest z przemyśleniami politycznymi i innymi, które w jednych aspektach wydają się głębokie, a w innych wręcz infantylne. Owszem, jest to książka zmuszająca do myślenia, ale na pewno nie daje jasnego przekazu, pod którym mógłbym się podpisać.

Nie pozostaje mi więc nic innego, jak stwierdzić, iż jest to pozycja warta przeczytania, mogąca dać wiele czytelnikowi poszukującemu rozrywki, pokazu wielkiej erudycji albo impulsów do nowych refleksji, ale zarazem absolutnie nieprzeznaczona dla niewyrobionego albo niezbyt dociekliwego odbiorcy. W przypadku osób nie potrafiących budować własnych koncepcji niezależnie od stanowiska autorytetów, osób, które potrafią tylko popierać albo odrzucać, też „Satynowy magik” dobrym wyborem chyba nie będzie. Jedni razem z rzetelnymi prawdami połkną sporo bardzo szkodliwych stereotypów, a inni odrzucą ważkie prawdy tylko dlatego, że w innym miejscu trafią na coś, z czym się nie zgadzają lub co obrazi ich uczucia. Jednak wszyscy, którzy myślą samodzielnie, znajdą sporo zadowolenia w tej lekturze, niezależnie od stopnia jej zgodności z ich własnymi przekonaniami.

No i jeszcze jedno – cieszę się, że dzięki tej książce poznałem Alesandro Magnasco vel il Lissandrino i zainteresowałem się jego twórczością. Już choćby dlatego nie żałuję, iż ją przeczytałem. Co za klimaty!


Wasz Andrew


* Dyskusyjny Klub Książki

piątek, 21 lutego 2014

O terrorystach



…nienawidzę tych sukinsyńskich zamachowców jak każdy, ale jednocześnie zaczynam się zastanawiać, jaką cenę przychodzi nam płacić za zwalczanie przemocy podobnymi metodami.

Trujący ogród Val McDermid

Ostatnie promienie słońca, skrywające się za taflą oceanu



Okładka książki Szelest złotolitego brokatu

Szelest złotolitego brokatu

Hisako Matsubara


Tytuł oryginału: Brokatrausch
Tłumaczenie: Krzysztof Radziwiłł
Wydawnictwo: Państwowy Instytut Wydawniczy
Liczba stron: 206







Emigracja, czyli opuszczenie granic własnej ojczyzny to z pewnością krok, który nie łatwo wykonać. W końcu człowiek nie na darmo porównywany jest do drzewa, które w miarę jak zapuszcza coraz dłuższe korzenie jest tym trudniejsze do przesadzenia. Przeprowadzka to jedna z bardziej stresujących sytuacji w życiu ludzkim, a cóż dopiero mówić o przypadku, gdy człowiek diametralnie zmienia swoje otoczenie, przenosząc się do zupełnie obcego kraju z jego nieznaną kulturą oraz równie tajemniczymi mieszkańcami. Nie jest łatwo rozpocząć zupełnie nowe życie budując je niemal od podstaw, bez fundamentów, jakie z pewnością stanowią więzy rodzinne, znajomość panujących realiów czy język, którym płynnie władamy. Trudy i problemy towarzyszące emigracyjnej egzystencji z pewnością zna z autopsji autorka Hisako Matsubara.

Hisako Matsubara to pochodząca z Japonii pisarka, która na co dzień mieszka w Niemczech. Urodzona w 1935 roku w Kioto w rodzinie kapłana shintoistycznego studiowała literaturą oraz religioznawstwo porównawcze w Japonii, teatrologię w USA, czy filozofię w krajach europejskich. Na początku lat sześćdziesiątych Matsubara osiadła w Niemczech, pracując jako dziennikarka oraz tłumaczka. W roku 1978 zadebiutowała jako pisarka napisaną po niemiecku powieścią Szelest złotolitego brokatu.

Utwór skupia się na dwóch interesujących kwestiach. Patrząc na nią z szerszej perspektywy, powieść to wnikliwy zapis zmian, jakie zaczęły gwałtownie zachodzić w Japonii w okresie epoki Meiji (1868 – 1912 r.), kiedy to Kraj Kwitnącej Wiśni skończył na dobre z polityką izolacjonizmu. Nastąpił burzliwy okres przemysłowego rozwoju, któremu towarzyszyła także kulturowa rewolucja. Tradycyjne układy społeczne oraz uświęcone od lat kulturowe normy starły się z zupełnie nowymi oraz jakże odmiennymi obyczajami, które przywędrowały z Zachodu, tj. z Europy oraz Stanów Zjednoczonych. Z kolei na bliższym planie czytelnik poznaje zawiłe losy japońskiej rodziny. Jednym z bohaterów jest przedstawiciel samurajskiego rodu Hayato. Owocem związku z żoną jest wyłącznie córka, Tomiko. Nie mogąc doczekać się potomka, ojciec Hayato postanawia zaadoptować młodego chłopca Nagayukiego, pochodzącego z dworskiej rodziny arystokratycznej, której chwała już dawno przeminęła. Nagayuki zostaje przybranym synem ojca Hayato, a niedługo po uzyskaniu pełnoletności, również mężem Tomiko. Młody człowiek, odkąd tylko trafił pod opiekuńcze skrzydła seniora znakomitego rodu wychowywany jest w tradycyjnym duchu samurajskim, który nie do końca zgodny jest z jego naturą. Jednak głębokie poczucie odpowiedzialności związane z rolą przybranego syna nakazuje Nagayukiemu ślepe posłuszeństwo wobec ojca Hayato – wszystko czego pragnie młody człowiek, to stać się godnym miana dziedzica. Ogromna determinacja, upór oraz samozaparcie umożliwiają ukończenie studiów prawniczych z wyróżnieniem, co z kolei wiąże się z możliwością podjęcia pracy w najlepszych japońskich koncernach, które często wysyłają swoich pracowników do USA. Stany Zjednoczone to symbol potęgi oraz sukcesu, a przy tym wzór, który Japonia pragnie naśladować. Wyjazd za daleki ocean z ramienia potężnej firmy to szczyt marzeń Nagayukiego, ale aby jego plan doczekał się realizacji, musi najpierw zyskać aprobatę ojca Hayato. Senior rodu akceptuje podróż syna do Stanów, chociaż obwarowuje ją surowymi warunkami – Nagayuki wzorem prawdziwego samuraja może liczyć wyłącznie na siebie samego. Musi zatem odrzucić wszystkie oferty pracy i udać się zza ocean na własną rękę, a nie jako szanowany pracownik jednej z japońskich kampanii. Ponadto na obczyźnie nie może mu towarzyszyć ukochana żona – w końcu u boku wojownika nie ma miejsca dla kobiecej słabości. Wyjazd Nagayukiego podyktowany jest również względami praktycznymi – majątek rodu Hayato topnieje z dnia na dzień. Ojciec Hayato, który w codziennym życiu kieruje się surowym samurajskim kodeksem stanowi idealną ofiarę dla sprytnych, przebiegłych, chytrych oraz bezlitosnych finansistów, maklerów czy spekulantów. Zatem celem Nagayukiego jest szybkie zdobycie fortuny oraz tryumfalny powrót do kraju, będąc odzianym w szeleszczące szaty ze złotolitego brokatu.

Utwór bardzo celnie prezentuje całkiem uniwersalne wyobrażenia na temat życia na obczyźnie oraz zagranicznych wyjazdów w celach zarobkowych. Autorka znakomicie przedstawia naiwne przekonanie, że emigracja jest niemal równoznaczna z kuferkami pieniędzmi, jak gdyby w USA, czy gdziekolwiek indziej banknoty rosły na drzewach, a cały wysiłek sprowadzał się do tego, by je zebrać. Stąd baczne przyglądanie się każdemu, kto tylko wrócił z obcych ziem – wyszukiwane są wszystkie, nawet najbardziej absurdalne oznaki bogactwa, dowody dorobienia się i zbicia pokaźnego majątku. Mocne zęby u siedemdziesięciolatka – zapewne sztuczne, a więc bardzo kosztowne. Podróż z pięcioma marnie prezentującymi się, nadgryzionymi zębem czasu kuframi – niepozorne opakowania z pewnością skrywają bogatą zawartość, pieniądze bądź wartościowe przedmioty. Zaskakująca jest zatem ogromna nieczułość, obojętność, albo raczej bezrefleksyjność – niemal w ogóle nie podejmowana jest kwestia poczucia wyobcowania, głębokiej izolacji, jakie muszą towarzyszyć osobie opuszczającej własną ojczyznę, przynajmniej w przeciągu kilku pierwszych miesięcy w zupełnie nowym środowisku. Tak jakby sfera przeżyć duchowych została zepchnięta na drugi plan, ustępując miejsca kwestiom materialnym.

Hisako Matsubara na podstawie losów innych emigrantów dobrze ukazała również swoistą pułapkę, jaką stanowią wysokie oczekiwania naszych bliskich. Schemat prezentuje się bardzo podobnie – ludzie wyjeżdżają za chlebem z myślą o szybkim zbiciu majątku i równie błyskawicznym powrocie do kraju. Tymczasem po dotarciu na miejsce okazuje się, że realizacja pozornie prostego planu wcale nie jest przedsięwzięciem najłatwiejszym. Mijają kolejne lata, a kwota jaką udało się uzbierać wciąż nie jest zadowalająca, ba, jest wielokrotnie niższa od predykcji zainteresowanych oraz – przede wszystkim – od oczekiwań krewnych. Poczucie wstydu oraz zawiedzionych nadziei nie pozwala zatem wrócić do rodzinnych stron, co byłoby równoznaczne z przyznaniem się do klęski.

W utworze zwraca uwagę oryginalny sposób prowadzenia narracji. Czytelnik, podobnie zresztą jak i rodzina Hayato posiada bardzo skąpe informacje na temat tego, co dzieje się z Nagayukim w Ameryce. Listy słane przez niego są dość enigmatyczne oraz zdawkowe, ubogie w szczegóły dotyczące jego codziennego życia, czy pracy. Ta pustka powoduje, że najbliżsi zaczynają zapełniać ją na własną rękę, tworami swojej wyobraźni. Ojciec Hayato ogląda syna opromienionego blaskiem chwały, natomiast biologiczna matka umiera wręcz z niepokoju. Powieść, mimo, że koncentruje się na losach Nagayukiego, w rzeczywistości jest kroniką, w której dokładnie została opisana historia rodziny, którą opuszcza emigrant – syn, ojciec, mąż. Poznajemy zatem dramat, który staje się głównie udziałem kobiet – żon, matek czy córek.

Wydaje się, że na przykładzie ojca Hayato i posłusznego mu Nagayukiego, którzy zostali zestawieni m.in. z maklerem giełdowym, panem Sono oraz synem robotnika portowego, który wrócił z USA odziany w złotolity brokat, Hisako Matsubara pragnie ukazać klęskę samurajskiej wizji rzeczywistości w konfrontacji ze światem kapitalistycznym. Na podstawie lektury nie trudno o smutną konstatację, że ludzie uczciwi, honorowi, o wysokim poczuciu moralnym, którzy przy podejmowaniu wyborów kierują się głosem sumienia oraz sprawiedliwością, najczęściej okazują się stroną przegraną, pokrzywdzoną, oszukaną. Tryumfy, spektakularne i szybkie, odnoszą natomiast wszelakiej maści szalbierze, czy oszuści, którzy potrafią bezwzględnie wykorzystać okazywane im zaufanie. Podłość, nieczułość, brutalność, przemoc stanowią najkrótszą drogę do sukcesu, którego wyznacznikiem w oczach mieszkańców oczekujących na powrót swoich rodaków jest wyłącznie gotówka, nieważne w jakich okolicznościach zarobiona.

Reasumując, Szelest złotolitego brokatu to lektura ogromnie intrygująca. Przejmująca historia rodziny Hayato jest dobrym pretekstem do ukazania zmian, jakie zaszły w Japonii na przełomie XIX oraz XX wieku. Autorka ciekawie zaprezentowała konsekwencje tych przemian. Powieść można także rozpatrywać na płaszczyźnie psychologicznej – bardzo trafnie opisane zostały relacje młodych małżonków z zaborczym ojcem Hayato, który dzięki swojej niezłomnej postawie, niezachwianej pewności siebie, masce dobrotliwości i troski, potrafi niemal bez oporu narzucić swoją wolę. Matsubara zwraca uwagę, do czego może prowadzić taka uległość i kompletny brak asertywności. Powieść skrzy się także wesoło od bogatej symboliki – wymowna jest pasja ojca Hayato do hodowania drzewek bonsai, okaleczonych karzełków, których kształt nadawany jest przez ludzką rękę. Złotolity brokat to oczywiście uosobienie spełnienia marzeń każdego emigranta o odnalezieniu szczęścia na obcej ziemi. Z kolei maska używana w przedstawieniach teatru nō, dalekiego od przyziemnej powszedniości, przeistaczającego cierpienia ludzkie w poezję to ucieleśnienie hartu ducha starego samuraja, który nawet w obliczu ciągłych klęsk spadających na jego dom, potrafił zachować zarówno niewzruszoną i dumną postawę jak i zaskakująco bezwiedny konformizm moralny. Książka dosyć krótka, ale bardzo treściwa oraz ciekawa. Godna polecenia.

czwartek, 20 lutego 2014

O wadze psycholgii



Psychologia staje się istotna tylko wtedy, gdy dostarcza diagnozy ważnej dla potrzeb państwa.

Max Simoneit, dyrektor naukowy Wydziału Psychologii Wehrmachtu, 1938 r.

 – przytoczone w motto powieści Val McDermid Ostatnie kuszenie

wtorek, 18 lutego 2014

O wypaczonej percepcji

Jak propaganda kapitalistyczna, która okazała się dużo bardziej skuteczna od komunistycznej, zmienia spojrzenie na rzeczywistość większości ludzi, niech świadczy choćby poniższy cytat. Większość ludzi uważa, że za komuny budowano klitki i zapomina, że w blokach były i większe mieszkania, a nawet dość sporo całkiem dużych. Ponadto nie chce widzieć, że dzisiejsze „apartamenty” są nieraz mniejsze niż te komunistyczne „klitki”, a „apartamentowce” są upakowane dużo ciaśniej niż „bloki” na PRL-owskich osiedlach. Dziś niejednokrotnie dosłownie można pluć na blok naprzeciwko. Przepraszam - na apartamentowiec. No i umyka nam jedno - prawie każdy uczciwy człowiek pracy miał realną szansę na mieszkanie w tym komunistycznym budownictwie, a ceny tych apartamentów...

Dla lepszego wydźwięku z cytatem słownym zestawiam cytat graficzny - kliknij aby powiększyć.




Całe mieszkanie z ciemną kuchnią miało ledwo czterdzieści metrów kwadratowych, a sprawiało wrażenie jeszcze mniejszego. Tak zostało zaprojektowane w latach sześćdziesiątych.

Niewierni Vincent V. Severski

poniedziałek, 17 lutego 2014

O podstawach gier wywiadowczych



Tajnym służbom przeciwnika nie możesz dostarczać zupełnie nowych informacji, bo w nie nie uwierzą. To muszą być informacje, które już znają.”

Артур Христианович Артузов (Фраучи)

przytoczone w powieści Niewierni Vincenta V. Severskiego

niedziela, 16 lutego 2014

Literacka materia w pejzaż przekuta


Okładka książki 622 upadki Bunga

622 upadki Bunga

Stanisław Ignacy Witkiewicz 

Wydawnictwo: Zielona sowa
Liczba stron: 320








Słowo pisane to w moim prywatnym odczuciu jedno z największych osiągnięć ludzkości. Pismo klinowe, którego autorami byli prawdopodobnie Sumerowie, liczy sobie już ponad 5500 lat. Można zatem powiedzieć, że jako ludzkość mieliśmy całkiem sporo czasu by solidnie nauczyć się władać tym niezwykłym wynalazkiem. Na obecnym stopniu rozwoju doszliśmy już do takiej wprawy, że stosujemy różne nośniki dla tego typu informacji, począwszy od fizycznych, a na elektronicznych skończywszy. Ale co fascynujące, mimo upływu tylu stuleciu, jeśli chodzi o treść, jaką skrywa w sobie dany układ liter, czy też znaków, to człowiek nadal jest decydującym elementem tej układanki. W przypadku literatury, to właśnie autor jest swoistym demiurgiem, który powołuje do istnienia świat przedstawiony w danym utworze. Ale czy pisarz, podobnie jak Bóg powołuje do trwania rzeczy, wydobywając je z kompletnego niebytu, czy też jest bardziej budowniczym, który z dostępnych materiałów kreuje literacką rzeczywistość?

Osobiście uważam, że artysta, a w tym konkretnym przypadku pisarz, nie jest zupełnie wolny od bodźców zewnętrznych. Bohaterowie, akcja, fabuła rodzą się co prawda w umyśle autora, ale podstawę dla tych elementów w mniejszej bądź większej mierze stanowią przeżycia, wydarzenia, przygody, rozmowy czy spotkania, będące udziałem twórcy. Rzeczywistość oplatająca artystę okazuje się bardzo plastycznym, a przy tym wdzięcznym tworzywem, które może zostać użyte do napisania znakomitej powieści. Dobrym przykładem są dzieła Stanisława Ignacego Witkiewicza – chociaż on sam, mocno poróżniony z ówczesną polską krytyką literacką głośno postulował o oddzielenie literackiego dzieła od losów jego twórcy. Syn wybitnego malarza, architekta oraz teoretyka sztuki Stanisława Witkiewicza, był równie uzdolniony co ojciec, przejawiając ponadto talent w dziedzinie literatury, fotografii czy filozofii. W wieku 26 lat napisał swoją pierwszą powieść, 622 upadki Bunga, zawierającą sporo wątków autobiograficznych. Oczywiście książkę można, tak jakby życzył sobie tego Witkacy, odseparować od jego własnej osoby i czytać ją bez znajomości kluczowych faktów z jego życia. Utwór w dalszym ciągu pozostaje lekturą z wszech miar wartą uwagi, inspirującą oraz ciekawą – świadczy to o umiejętnym transponowaniu własnych przeżyć i obserwacji autora do świata literackiej fikcji oraz uniwersalności samego utworu, poruszającego tematy newralgiczne i ważne dla każdego człowieka. Ale o ileż bardziej interesujące i pełniejsze będą upadki tytułowego Bunga, jeśli czytelnik chociaż liźnie życiorys niezwykłego artysty, jakim niewątpliwie był Witkacy.

622 upadki Bunga czyli demoniczna kobieta, bo tak brzmi pełny tytuł debiutu literackiego Witkiewicza koncentruje się na dwóch aspektach – niełatwych relacjach młodego bohatera z płcią piękną oraz równie trudnych i zawiłych stosunkach ze sztuką. Bungo, to podobnie jak Witkacy w momencie pisania powieści, młody człowiek, artysta, a przy tym student Akademii Sztuk Pięknych. Życie dopiero odkrywa przed Bungiem swoje sekrety, poczynając jednak od prezentacji swojej zdecydowanie mroczniejszej strony. Dojrzewający młodzieniec odznacza się niepospolitym życiem duchowym oraz intensywnymi przeżyciami wewnętrznymi. Kwestią, która mocno nurtuje Bunga jest autodefinicja, wyznaczenie ścisłych ram własnej osobowości jak również ścisłe określenie swojego sposobu pojmowania sztuki. W takim właśnie stanie, tj. w trakcie duchowych rozterek, metafizycznych oraz artystycznych poszukiwań, gdy Bungo zatopiony jest w samym sobie, dopada go pani Akne Montecalfi, czyli tytułowa demoniczna kobieta. Pani Akne jest uznaną śpiewaczką operową, ale niesłabnącą salonową sławę zapewniają jej liczne romanse oraz potężny, wręcz legendarny wpływ, który wywiera na swoich kochanków, przyciągając ich niczym magnes, nie pozwalając im wyjść z orbity swoich destrukcyjnych oddziaływań.

Zestawienie ze sobą (to określenie jest chyba najbardziej adekwatne szczególnie w przypadku Bunga, który zdaje się być marionetką w rękach trzecioosobowego narratora, zsyłającego z sadystycznym umiłowaniem na swoją kukiełkę kolejne ciężkie doświadczenia) Bunga oraz Akne wywołuje silny efekt komiczny, charakteryzujący się równocześnie mocnym odcieniem tragizmu. Bungo to zblazowany młody człowiek, szukający kolejnych podniet, ekscytujących doświadczeń i przeżyć, będący w istocie zadufanym w sobie chłystkiem, któremu imponuje własna inteligencja i głębia. Z naiwnością godną najszczerszej litości prezentuje on pani Akne swoje zawiłe poglądy wierząc w krystalicznie czyste uczucie, które miałoby połączyć tę dwójkę. Bungo wraz z kolejnymi miłosnymi deklamacjami oraz „poważnymi rozmowami”, do których przejawia denerwującą wręcz swą intensywnością tendencję, jawi się coraz bardziej jako bezbronny a przy tym zupełnie nieświadomy chłopczyk, postawiony w obliczu ociekającego seksapilem hormonalnego (i niewyżytego) monstrum. Bungo, który szczególnie na początku utworu sprawia wrażenie tchórza bojącego się realnych zmian oraz zwykłej świni, ze swoimi skłonnościami do cynizmu, złośliwości, bezwzględności, oschłości i instrumentalnego traktowania innych dotkliwie przekonuje się, że kłamstwo, czy intryga to broń obosieczna.

Akne Montecalfi starsza od Bunga zarówno wiekiem jak i doświadczeniem okazuje się kamieniem, na którym stępiła się już niejedna kosa. Co interesujące bardzo wielu cech tej demonicznej postaci użyczyła popularna aktorka dwudziestolecia międzywojennego, Irena Solska, z którą młodszy o 8 lat Witkacy miał burzliwy romans. Reperkusje tego związku widoczne są zarówno w literaturze, czego najlepszym przykładem jest omawiany utwór oraz w sztuce – istnieje całkiem sporo portretów pani Solskiej pędzla Witkiewicza (nie brakuje na nich złośliwych dopisków). Postać Akne, wykreowana w 622 upadkach Bunga jest doprawdy demoniczna. Artystka została przedstawiona jako istny sukkub, wodzący na pokuszenie wszystkich mężczyzn, którzy chociaż w najmniejszym stopniu zainteresują panią Akne. Jest ona niczym kolekcjonerka oryginalnych okazów – przedstawicieli męskiego rodu, a przy tym odważna i bezwzględna poskramiaczka samczych natur. Cieszy ją zarówno sam akt uwodzenia, oddania się w ramiona mężczyzny, wystarczająco silnego by ją posiąść (wyłącznie fizycznie, bowiem zawładnięcie psychiczne jest tylko dobrze udawaną iluzją) jak i wzbudzanie zazdrości u swojego faworyta. Pani Akne gra na najniższych instynktach swoich ofiar, którymi zdaje się szczerze pogardzać. Za sprawą pióra Witkacego jawi się jako groźny, niebezpieczny i śmiertelnie jadowity płaz, który połknął już niejednego nierozważnego śmiałka czy groźne, trujące zielsko, ciasno oplatające swoich wybranków, nie dając żadnych szans na ucieczkę.

Miłość, jaką Witkacy serwuje czytelnikowi na kartach swojej powieści to straszliwe uczucie, które przybiera postać aktu zawładnięcia ukochaną osobą, sprowadza się do tego, by posiąść ją niemal na własność. To silnie toksyczny stan emocjonalny, który podsycany zazdrością oraz chęcią ubezwłasnowolnienia umiłowanego człowieka działa niezwykle destrukcyjnie, błyskawicznie rujnując osobowość obu ludzi, tworzących związek. Kluczowym czynnikiem scalającym ze sobą dwie niemal otwarcie walczące ze sobą strony jest fizyczne pożądanie, które jest niczym potężny, burzący wszystko na swojej drodze żywioł. Chuć sprawia wrażenie miękkiej, lepkiej i obrzydliwej substancji, czy też błony dokładnie pokrywającej bezradne ofiary, które nie są w stanie wyrwać się ze stanu nieustannego seksualnego głodu.

Drugim istotnym, a przy tym niezwykle ciekawym tematem, poruszanym przez Witkacego jest szeroko rozumiana sztuka. Kim właściwie jest artysta? Czy artystą należy się urodzić, czy można tak po prostu się nim stać? Jak daleko sztuka powinna sięgać do codzienności? W jakim stopniu ją odzwierciedlać? Czy w ogóle może się do niej odnosić? A może sztuka to tylko dzieło samo w sobie, dekoracja, nie mająca punktów stycznych z rzeczywistością, która rodzi się z nicości, będąc zatem tworem w pełni autonomicznym (na wzór nowej powieści, o której niezależność postulowali twórcy na czele z Robbe-Grilletem)? A może jednak artysta to w pewnym sensie osoba odpowiedzialna, nie mająca prawa tworzyć w zupełnym oderwaniu od wydarzeń, procesów dziejowych, których jest świadkiem, bądź uczestnikiem? Zatem czy artysta to duchowy przywódca, osoba zaangażowana w kulturę, która winna stać się udziałem również innych, czy bardziej wilk samotnik, nieczuły na losy poszczególnych jednostek?

Warstwą, która przykuwa szczególną uwagę jest z pewnością nietuzinkowy język oraz niepowtarzalny styl Witkacego. Wśród bogatej składni prym wiodą efektowne przydawki, które silnie akcentują stany, w jakich znajdują się bohaterowie, podkreślają ich cechy, zarówno fizyczne jak i psychiczne. Witkacy lubuje się w przymiotnikach obrazowych oraz wyrazistych – wyrazy dziki, straszliwy, absolutny, bezdenny, wściekle, potworny, odmienione przez niemal wszystkie przypadki gęsto okraszają kolejne zdania, tworząc zapadające w pamięć kompozycje (bestialski, a święty uśmieszek jej ust). Jednocześnie mnogość określników, ich mieniąca się wielość zdaje się podkreślać niemożność pełnego wyrazu uczuć, które targają artystą. Forma, w jaką twórca pragnie wtłoczyć słowa okazuje się stanowczo za ciasna. Być może stąd to ciągłe maltretowanie, miażdżenie, niszczenie, szarpanie, tj. babranie się w sobie, wywalanie metafizycznych bebechów oraz nieustanne plątanie się w jelitach niespokojnego umysłu, które momentami przywodzi na myśl pełne stękania uzewnętrznianie się, bełkotliwe rzyganie treścią.

Książka to z pewnością prawdziwa gratka dla miłośników dwudziestolecia międzywojennego. Na kartach powieści pojawia się wielu bohaterów wzorowanych na znajomych oraz przyjaciołach Witkacego vel Bunga. Oczywiście pierwszoplanową rolę gra Irena Solska jako Akne Montecalfi, ale to nie jedyna osoba, która użyczyła swoich rys charakterologicznych. Tadeusz Miciński wcielił się w rolę dziwacznego proroka, Maga Childeryka, głoszącego służebną rolę sztuki oraz niosącego pomoc zdruzgotanemu związkiem z Akne Bungowi. Matematyk oraz teoretyk sztuki Leon Chwistek posłużył za pierwowzór dla barona de Buffadero-Bluff, dla którego praca artystyczna stanowi przeciwwagę dla matematycznej działalności na polu logiki. Podróżnik oraz antropolog Bronisław Malinowski posiada natomiast rysy księcia Nevermore, zblazowanego arystokraty, pogrążonego w studiach nad istotą życia, która to istota przecieka mu jednak przez palce.

Reasumując 622 upadki Bunga to książka niezmiernie interesująca, przy czym jej lektura wcale nie była taka prosta. Powieść tak jak złośliwy polip przyczepia się do umysłu czytelnika, zachowując się niczym demoniczna kobieta. Tak jak złośliwa i chytra hetera, która zapewnia swoją ofiarę o niesłabnącym uczuciu, by za chwilę patrzeć z nieskrywaną satysfakcją jak delikwent spala się od rozpalonej do białości żądzy, której jednak nie ma zamiaru ugasić, tak i powieść zwodzi, a niekiedy i męczy swojego czytelnika. Oscyluje ona od stanów apatii, stagnacji, kiedy zwyczajnie wieje nudą. Ale kiedy już, już bliscy jesteśmy powzięcia zamiaru definitywnego rozstania się z lekturą, jak na zawołanie pojawia się wątek, który pobudza wyobraźnię, stawiając na baczność wszystkie zmysły, nie pozwalając oderwać się od tekstu. Zatem podobnie jak i Bungo niekiedy jesteśmy niczym bezradna muszka, schwytana w sieci okrutnego i bezlitosnego pająka, stanowiąc jego zabawkę.

Momenty, kiedy fabuła zdaje się kręcić w kółko w pełni wynagradzają świetne opisy, którymi raczy czytelnika autor. Na jaw wychodzą zdolności Witkacego w dziedzinie malarstwa, które bardzo sprawnie są adaptowanego do tworzenia literackich pejzaży. Akcja utworu rozgrywa się głównie w mieście (Warszawie?) oraz w górach (Tatrach?). Przyroda bardzo często służy Witkacemu do podkreślania stanów emocjonalnych, w jakich aktualnie znajdują się jego postacie. Harmonizuje ona z nastrojami bohaterów, sprawiając, że są one jeszcze bardziej plastyczne, wręcz namacalne.

Witkiewiczowski debiut jest w mojej opinii pozycją godną uwagi. Zabawne, że sam autor zajmował się powieściopisarstwem niejako przy okazji, nie będąc do niego w pełni przekonanym. Twierdził, że ta forma literacka jest w stanie wyłącznie fragmentarycznie wyrazić metafizyczne doznania, które artysta pragnie przedstawić. Będąc po lekturze Pożegnania jesieni, Nienasycenia oraz 622 upadków Bunga śmiało stwierdzam, że te przygodne kontakty Witkiewicza z powieścią okazały się niezwykle płodne – są o niebo lepsze od dzieł niejednego współczesnego artysty, który uważa się za pisarza przez wielkie P. Polecam przede wszystkim poszukiwaczom transcendentalnej jedności Bytu.


Wasz Ambrose

czwartek, 13 lutego 2014

O naszych czasach




Świat się przewrócił do góry nogami, znikł Związek Radziecki, Murzyn jest prezydentem Ameryki, a Ulster wciąż należy do Anglików. Symboliczne, nie? Kurna, Obama też jest przecież Irlandczykiem.



Niewierni Vincent V. Severski

środa, 12 lutego 2014

Zanim zasnę





S. J. Watson

Zanim zasnę

tytuł oryginału: Before I Go to Sleep
tłumaczenie: Ewa Penksyk- Kluczkowska
wydawnictwo: Sonia Draga Sp. z o.o. Katowice 2012

Ostatnio miałem szczęście do debiutów, w dodatku polskich, gdyż lektura „Wyroku” Mariusza Zielke i „Nielegalnych” Vincenta V. Severskiego sprawiła mi wielką przyjemność. Sięgając po pierwszą powieść, która wyszła spod pióra S.J. Watsona, nieznanego do niedawna w literackim świecie Brytyjczyka, miałem nadzieję, że nie zawiodę się i znów nadszedł czas na dobrą rozrywkę. Na entuzjastyczne recenzje, które książka dotąd zebrała, nie reagowałem, gdyż ze smutnego doświadczenia wiem, że częściej niż wielką literacką przygodę zapowiadają rzecz przygotowaną pod maksymalną sprzedaż, a więc pod gusta przeciętnego czytelnika i wspartą potężną akcją marketingową. Przyznam od razu, iż przeczytawszy o autorze, że jest fizykiem z wykształcenia, a zajmuje się diagnostyką i leczeniem dzieci upośledzonych słuchowo, miałem przeczucie, iż czeka mnie albo coś wyjątkowo dennego, albo wręcz odkrywczego, gdyż jak zauważyłem, umysły ścisłe, z reguły, albo w ogóle nie potrafią pisać interesująco, albo tworzą dzieła wręcz wyjątkowe.

Jak zaczynamy przygodę z prozą Watsona? Christine Lucas budzi się rano w łóżku z nieznanym sobie mężczyzną, w nieznanym sobie domu. W dodatku w nieznanym sobie ciele. Jakby trochę znanym, tylko dużo starszym. Od człowieka, z którym spędziła ostatnią noc, z której niczego nie pamięta, dowiaduje się, iż nie ma dwudziestu lat, jak jej się w pierwszej chwili wydaje, ale czterdzieści siedem. Nie może w to uwierzyć, lecz lustro nie kłamie. Nie ma już dwudziestki. Mężczyzna, którego nie zna, tłumaczy jej, że jest jej mężem. Że opiekuje się nią odkąd przed osiemnastu laty, w następstwie wypadku, miała uraz głowy. Uraz, który sprawił, iż nie tylko doznała amnezji, ale co noc, gdy zaśnie, zapomina wszystko, co działo się w ciągu dnia.

Christine musi opierać się na tym, co przekazuje jej, co dzień od nowa, jej mąż. Ale ma też lekarza, z którym spotyka się potajemnie i pamiętnik, w którym zapisuje wydarzenia dnia, by przeczytać o nich nazajutrz. I zauważa, iż coś się nie zgadza.

Czy potraficie sobie wyobrazić siebie w takiej sytuacji? Nie wiecie nic. Co rano budzicie się nie wiedząc niczego. O sobie, o innych, o przeszłości. Któremu ze źródeł informacji o dniu wczorajszym zaufać, gdy zaczynają sobie przeczyć? Kto mówi prawdę i po co ktoś miałby kłamać?

Sytuacja prawdziwie przerażająca i gwarantuję, że już nigdy nie będziecie patrzeć na sprawy mózgu i pamięci tak, jak przed tą lekturą. Nawet jeśli macie na ten temat dużą wiedzę. Co innego znać się na oparzeniach, a co innego znaleźć się w skórze oparzonego. A to właśnie funduje nam Watson w swej genialnej, nie boję się użyć tego słowa, powieści.

Clou fabuły oczywiście Wam nie zdradzę. Akcja, która początkowo toczy się w średnim tempie, stopniowo przyspiesza, a kolejne okruchy informacji zdobywane przez bohaterkę wywołują pytania coraz poważniejsze, coraz dramatyczniejsze. Od tej książki naprawdę nie można się oderwać, a zakończenie jest nie tylko zaskakujące, ale i przewrotne.

Zanim zasnę” jest niewątpliwie jedną z najbardziej oryginalnych powieści, jakie zdarzyło mi się czytać W czasach, gdy zdaje się, iż wszystko już było, tchnie nie tylko świeżością, ale wręcz tym, czego nie da się określić, a co musiało towarzyszyć w dawnych czasach podróżnikom, którzy odkrywali nowe ziemie. Pomimo bowiem komputerów, satelitów i telefonów komórkowych sprawiających, iż Ziemia wydaje się mała, mózg ludzki nadal pozostaje prawdziwą terra incognita. I choć co dzień nauka rysuje na jego mapie nowe odkryte wyspy, biała plama pokrywająca jej absolutną większość wciąż jednych fascynuje, a innych przeraża. A właśnie w te niezbadane rejony zabiera nas powieść Watsona. Przekonująco, przewrotnie i podstępnie. Nie można się od niej oderwać do tego stopnia, że refleksje przychodzą dopiero później.

Od jakieś czasu mam zwyczaj jako zakładek w swych lekturach używać kartek z notesu, na których zapisuję to, co mi się szczególnie podoba oraz to, co wręcz przeciwnie, przeszkadza mi w czytaniu i obniża ocenę książki. Tym razem zakładka pozostała czysta. Tak mnie wciągnęło, iż niczego nie zanotowałem.

Czy człowiek naprawdę ma wolną wolę, skoro jakaś niewykrywalna nawet zmiana w mózgu może go pozbawić wszystkiego? Nie tylko samodzielności, nie tylko wspomnień z dawnych dni, ale nawet świadomości tego, kim jest? Czy jest młody, czy stary, czy wierzy w Boga, czy miał dzieci? Oczywiście w powieści mamy przykład drastyczny, ale kto nie jest ślepy, ten widzi to i na co dzień. Gdy spotykamy osobę dawno nie widzianą, często od razu, albo po jakimś czasie, stwierdzamy, iż zmienił się nie do poznania. Nie tylko zewnętrznie. Zmienił go czas. Wydarzenia, inni ludzie, a także jego zmieniający się w czasie mózg i chemia jego ciała. To dzieje się z każdym z nas, bez przerwy, i nic na to nie możemy poradzić. Większość nawet sobie tego nie uświadamia, gdyż w krótkim czasie, w zwykłych warunkach, zmiany są niezauważalne, choć się kumulują. Jak więc jest z tym, kim naprawdę jesteśmy; z naszą wolną wolą i byciem sobą? Te i inne pytania nachodzą nas jednak dopiero po zakończeniu lektury. To też oznaka prawdziwego mistrzostwa. Już się zastanawiam, czy Watson napisze coś jeszcze, i czy zdoła utrzymać ten poziom, czy też pozostanie, podobnie jak Harper Lee, autorem jednej tylko powieści, ale za to prawdziwie natchnionej i niepowtarzalnej.

Gorąco zachęcam do lektury


Wasz Andrew

Zanim zasnę [S.J. Watson]  - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE

Zanim zasnę [S.J. Watson]  - KLIKAJ I SłUCHAJ ONLINE

wtorek, 11 lutego 2014

Jack Strong


bohater czy zdrajca?


Polska to kraj tematów zastępczych, z których każdy zajmuje więcej miejsca i czasu w mediach, wysysa więcej energii z narodu, budzi więcej podziałów, niż problemy naprawdę kluczowe dla przyszłości. Do aborcji, gender, kary śmierci i innych dołączył za sprawą filmu „Jack Strong” motyw Ryszarda Kuklińskiego. Już się wielcy naszych mediów rzucili i pytają – zdrajca czy bohater?

Jak daleko już zaszliśmy w tym narodowym oszołomstwie niech świadczy fakt, iż nawet Hanna Gronkiewicz-Waltz nie potrafi się zdecydować – najpierw podjęła decyzję o zamknięciu izby pamięci pułkownika Kuklińskiego na warszawskiej Starówce, a później zdanie zmieniła.

Mnie akurat zdenerwowała Monika Olejnik w Radio Zet, która również wpisała się w całe to zamieszanie przedwyborcze. Przedwyborcze, gdyż natężenie tematów zastępczych zwykle zbiega się ze zbliżającymi się wyborami. Nie zapyta, dlaczego w Polsce wszędzie walają się śmieci, nawet na szczytach gór i w leśnych matecznikach. Skąd się to bierze, co to mówi o kondycji Polski i jak rokuje na przyszłość. Nie, już się rzuciła na Kuklińskiego i razem z innymi dzieli społeczeństwo – rządź i dziel. A przecież pytanie o Kuklinskiego, o to, czy zdrajcą on jest, czy bohaterem, jest bez sensu. Już choćby z racji wykształcenia każdy UCZCIWY dziennikarz nie ma prawa stawiać takich pytań. Wszak zna język polski. A jeśli nie zna, niech sięgnie do słownika*:

  • zdrajca

  1. «ten, kto zdradza swój kraj, naród itp.»
  2. «ten, kto odstępuje od wyznawanych ideałów, wartości itp.»
  3. «o kimś, kto oszukuje kogoś»

  • bohater

  1. «osoba, która odznaczyła się męstwem»
  2. «główna postać w utworze literackim, filmie, operze itp.; też: postać reprezentatywna dla danego utworu, okresu»
  3. «osoba chwilowo skupiająca na sobie uwagę otoczenia»
  4. mit. gr. «postać o nadludzkich cechach»



Ryszard Kukliński zdradził swój kraj (jedyną Polską posiadającą wówczas państwowość i której obywatelem był, była PRL). Był więc zdrajcą po raz pierwszy. Wstąpił do LWP, złożył przysięgę żołnierską i od tych ideałów odstąpił, był więc zdrajcą po raz drugi. Oszukiwał swoich przełożonych, kolegów i innych, którzy mu wierzyli. Był więc zdrajcą po raz trzeci.

Jack Strong odznaczył się męstwem – co do tego nikt mający pojęcie o sprawie nie może mieć wątpliwości. Jest więc bohaterem po raz pierwszy. Jack Strong jest postacią główną w utworze, i to niejednym. Jest więc bohaterem po raz drugi. Jack Strong skupia na sobie uwagę otoczenia, ba – nawet całego kraju, jest więc bohaterem po raz trzeci. No – tylko z tym punktem czwartym może być coś nie tak, ale i tak mamy remis – 3:3.

Widać więc jasno, iż był i zdrajcą, i bohaterem. Tylko jak takim stwierdzeniem wypełnić czas antenowy, jak ludziom w głowach mieszać i jak przy pomocy prostej prawdy oderwać ich od rzeczywistych problemów? Trzeba więc udawać, że nie zna się języka i pytać - Lizak jest kolorowy czy słodki? Każde dziecko wie, ale nie polskie elity.

A tak przy okazji, to rodzi się pytanie –czyim był bohaterem? Chyba nie polskim, tylko amerykańskim. Wszak nie szpiegował dla Rządu Polskiego w Londynie, tylko dla Rządu USA. A cała reszta to tylko okoliczności, które co oczywiste wpływają na ocenę moralną jego działań, ale nie zmienią tego, że był i zdrajcą, i bohaterem. I o czym tu dyskutować?

Tylko co począć z takim bohaterem z krwi i kości? Wszak u nas jak święty, to musi być tak święty, że słowa nie można powiedzieć, a jak zły, to też powinien być taki, że tylko napluć.

I jeszcze jedna refleksja. Zauważcie; jak wielka jest przepaść pomiędzy nachalną, przypominającą czasy komuny promocją filmu „Jack Strong”, a ciszą, która spowija fakt zablokowania emisji, czyli ocenzurowania obrazu Edvinsa Snore „The Soviet Story”. Choć to ten ostatni powinien być promowany na każdym kroku, zwłaszcza w Polsce. No chyba, że ci, którzy najgłośniej krzyczą o patriotyzmie, mają w tym słowie interes, ale nie serce


Wasz Andrew


* dla prostoty przytoczono definicje ze słownika internetowego, ale jednak PWN

poniedziałek, 10 lutego 2014

Jedną nogą w...





Vincent V. Severski

Niewierni

Wydawnictwo Czarna Owca 2012

Nie tak dawno miałem przyjemność, prawdziwą przyjemność, przeczytać dwa polskie debiuty powieściowe – „Wyrok” Mariusza Zielkie i „Nielegalnych” Vincenta V. Severskiego. Pierwsza raczej kryminał, druga powieść szpiegowska. I obie doczekały się kontynuacji. Zielkie dał nam „Formację trójkąta”, a Severski „Niewiernych”. W pierwszym wypadku niestety kontynuacja nie była tak udana jak inicjacja. To zresztą bolączka wielu autorów, którzy próbowali swych sił w cyklach powieściowych, nawet tak znanych jak Herbert i jego „Diuna”. A jak poszło drugiemu z naszych niedawnych debiutantów?

Niewierni” szatą graficzną i grubością od razu podkreślają, iż są kontynuacją „Nielegalnych”. Swoją drogą, tym razem tomiszcze jest naprawdę opasłe – 863 strony zapełnione dość ścisłym drukiem, bez ozdobnych inicjałów, zamaszystych akapitów czy jakichkolwiek ilustracji. To ostatnie, to zresztą wielki plus. Rozpocząłem więc lekturę licząc na cechy, które były największymi atutami pierwszej części cyklu – autentyzm realiów świata tajnych służb, przekonywujące kreacje postaci i sytuacji, charakterystyczny styl.

Od pierwszej strony wita nas znany już zestaw bohaterów, zarówno po dobrej, jak i złej stronie mocy. Tym razem nie mamy do czynienia z rozgrywką wywiadowczą w klasycznym wydaniu, jak to miało miejsce poprzednio, ale z coraz modniejszym ostatnio motywem walki z terroryzmem, choć i prawdziwego wywiadu też trochę jest. Fabuły oczywiście nie będę zdradzał, nawet w przybliżeniu; wszak tajemnica i różne poziomy niewiadomych to jeden z atutów dobrej lektury tego gatunku. A fabuła jest dobra, pomysł samego aktu terrorystycznego realistyczny i przekonujący. Klimat świata służb oddany dobrze, z podkreśleniem różnic regionalnych i specyfiki różnych narodowości. Znów widać pięknie ukazane główne cechy dzisiejszego świata – komplikacja, przenikanie zbieżnych i sprzecznych interesów, nadmiar informacji przy jednoczesnym braku potrzebnych danych. Uważny czytelnik doceni świetnie zaznaczony w odpowiednim momencie paradoks tajnych służb uzależniających się od poufnych źródeł informacji do tego stopnia, że czasem tracą kontakt z rzeczywistością i nie mają nawet tej wiedzy, która jest dostępna każdemu w powszechnych środkach przekazu masowego. Miłośnicy analizy charakterologicznej i psychologii ucieszą się choćby z odważnej, odrzucającej powszechne sądy, sylwetki głównego czarnego charakteru, który wcale nie jest do końca postacią negatywną. W nim autor nam ukazuje, iż marzenia i fantazje, nawet wręcz bajkowe, mają często ludzie pragmatyczni, ludzie czynu, może właśnie dlatego, że nie mają czasu na zbieranie informacji o mechanizmach świata, które ich nie dotyczą, a przez to ich percepcja rzeczywistości jest infantylna, upośledzona i zawężona. Świetnie też można zobaczyć, jak pociągająca jest obietnica wynikająca z samej przynależności do klubów wybranych, zwłaszcza tajnych, dysponujących władzą nad życiem i śmiercią. I ideologia jest tutaj sprawą drugorzędną. Jak zauważył Herbert we wspominaniej już „Diunie”, takie rzeczy daje się robić po wielokroć, w różnych miejscach i różnych epokach. Magia tajnego przymierza, wspólnota przeszłych krzywd i poczucie własnej wyższości, wszystko podlane jakąś ideologią, wsparte bezwzględną selekcją i wzmocnione odpowiednim treningiem. Al-Ka’ida, służby specjalne, wywiad.

Autorowi należy się również plusik za wykorzystanie starej prawdy, że nie ma planów doskonałych, że najsłabsze miejsca każdego z nich to ludzie i przypadek. Oczywiście większość pisarzy się do tego stosuje jeśli, jak w tej powieści, plan jest autorstwa sił ciemności, ale ponieważ wyszło płynnie i przekonująco, więc warto o tym wspomnieć.

Wielu ludzi zastanawia się, jak to możliwe, że przy pomocy tych wszystkich satelitów, komputerów, kamer i podsłuchów jeszcze nie wyłapano wszystkich terrorystów. „Niewierni” dość dobrze na to pytanie odpowiadają – z jednej strony świadomość istnienia tych instrumentów pozwala zainteresowanym na ich zneutralizowanie w ten czy inny sposób, a z drugiej nadmiar informacji potencjalnie dostępnych dla służb w permanentnej sytuacji ograniczonych sił i środków, co jest immanentną cechą wszelkich operacji tego typu, sprawia, iż „nie wiadomo za co się chwycić”. Czasami jest tyle nitek mogących potencjalnie wieść do celu, że mając możliwość pójścia tylko za jedną z nich, tak jakby się żadnej nitki nie miało.

Takich perełek jest sporo, jak choćby jeszcze Utrecht i historia jego rodziny – świetnie wypuentowany bezsens gromadzenia dóbr i opierania na nich przyszłości rodu. Co jedno pokolenie, albo nawet wiele pokoleń, zgromadzi, nawet jeśli potęga i chwała będzie trwała wieki, któreś następne kiedyś utraci. Przegra w kości, przepije, albo po prostu przeje.

Klimat, znajomość realiów, szybka akcja i dobrze zarysowana fabuła, to ewidentne atuty „Niewiernych”. Niestety, są one dużo mniej przekonujące, niż w pierwszej odsłonie cyklu. Autor jakby jedną nogą stał w swoim własnym stylu, który tak mi się spodobał w „Nielegalnych”, a drugą w pisaniu pod publiczkę, pod Toma Clancy’ego czy innego Alistraira MacLeana. Jakby jedną nogą stał w komunie, a drugą w kapitalizmie, jedną w swych własnych osądach, a drugą w stereotypach. Do komplety trafiło się jeszcze kilka denerwujących mnie niezręczności, a nawet ewidentnych błędów.

Absolutnie zgadzam się z autorem w negatywnej ocenie polskiego kleru. Wykonania jednak, w jakim nam swe stanowisko zaprezentował, nie można zaakceptować. Wątek spowiednika dołującego upodloną kobietę bitą przez męża sprawa wrażenie sztucznego, wrzuconego na siłę i nijak mającego się do całości. Ponieważ tematyka ta więcej nie występuje, wygląda to jak zwykła cegła wstawiona we frontową ścianę wykonaną z pięknego klinkieru.

Coraz pilniejszy i narastający niczym rak problem islamu również został potraktowany jakoś tak płytko. A przecież jest to chyba najważniejsze wyzwanie, jakie stoi przed Zachodem, gdyż islam staje się zarazem ideologią biednych, taką jak komunizm, tyle że ożenioną z religią, a więc z irracjonalnym sposobem myślenia, a to może doprowadzić do czegoś znacznie gorszego niż rewolucja. Najgorsze zaś, że w ogóle nie pokazano, iż za większością aktów terroru stoją cele jak najbardziej świeckie, tylko ubrane w religijną retorykę. Wręcz przeciwnie, jako motor napędzający główny czarny charakter, a przez to i całą fabułę, wybrano infantylną wizję wielkiego konfliktu jako syntezy. Nie takie ofiary konfliktów religijnych bywały w historii i nigdy nic się z tego nie zsyntetyzowało. Religia zawsze rodzi konflikty. Nawet gdy zabraknie innej do zwalczania, ma tendencję do dzielenia się na odłamy i zwalczania się nawzajem. Opieranie całej powieści i wizji terroryzmu na takich podstawach niestety nie jest godne pochwały.

Trochę też mnie zniesmaczyła niezniszczalność wszystkich herosów w naszej powieści, których nie imają się inne niedyspozycje niż wszechobecny kac i śmierć sama. Wręcz z rozrzewnieniem zaczynam wspominać Carla Hamiltona, szwedzkiego 007, który mógł w środku tajnej operacji, jak każdy, paść do wyra z powodu grypy lub przeziębienia.

Bardzo arogancka jest też maniera, by w książce pełnej obcojęzycznych zwrotów w ogóle nie było przypisów ani słowniczka. Jeśli akurat czegoś nie wiemy, musimy sięgać do internetu (niektórych rzeczy nie ma nawet w słownikach), albo czytać bez głębszego zrozumienia.

Dziwnie też wygląda fascynacja poszczególnymi modelami motocykli czy samochodów. Jakieś to takie sztuczne. W poprzedniej powieści tego nie było. Jakaś forma reklamy?

Miłośników broni rzuci na kolana cytat: „Miał też wyjątkowo dobre oko i na dwieście jardów nie pudłował z żadnego karabinu.” Jeśli strzelał do monety, to pewnie tak, ale jeśli do człowieka, a z kontekstu raczej to drugie wchodzi w rachubę, to wystarczy przypomnieć, że właśnie dlatego wprowadzono karabinki i amunicję pośrednią, iż strzelanie z karabinu i amunicji karabinowej na odległość 300 jardów (a nie dwustu) było nadmiarem siły i zasięgu, a co się z tym wiąże, również efektywności i celności. Trafienie człowieka z 200 jardów nawet z karabinka powinno być dla dobrze wyszkolonego żołnierza raczej standardem niż wyczynem, a co dopiero mówić o karabinie i strzelcu wybitnym.

Zastanawiające są też ciągłe wycieczki pod adresem „Millenium” i Larssona obecne w prozie Severskiego. Myślałem, że to tylko taka aluzja, której nie łapię, ale jeśli prawdą jest to, co na okładce powieści napisała Miłada Jędrysik, czyli że Severski po przeczytaniu „Millenium” doszedł do wniosku, iż też tak potrafi pisać jak Larsson, to… Takie inteligentne niedomówienie, jak mawiano w Dudku*.

Na koniec perełka, która być może wyjaśnia, dlaczego w Polsce jest jak jest. Autor, oficer służb, pisarz i osoba na pewno w ten czy inny sposób wykształcona, liczy ustami swoich bohaterów w sposób następujący: sto milionów dolarów przy wymianie jeden do czterech daje dwa i pół miliona. Czego więc oczekiwać można od władzy, która jest z wyboru, i w przeciwieństwie do kandydatów na oficerów służb nie musi ani przechodzić badań, ani mieć wykształcenia, ani zaświadczenia o niekaralności. Nawet się nie chce myśleć, jak ona liczy.

Trochę tej goryczy poleciało, ale to głównie przez poczucie zawodu. Gdyby nie te całkowicie niepotrzebne minusy, byłaby powieść nie gorsza niż debiut. A tak nie jest zła; czytać się da, i to z tak dużą przyjemnością, że trudno się od niej oderwać, ale to tak jak w kuchni – nad przypalonym mlekiem nikt specjalnie płakać nie będzie, ale jeśli przesolimy główne danie na proszony obiad, w dodatku danie, które miało i potencjalnie mogło być kulinarnym objawieniem…

Reasumując – był dobry pomysł, było dobre pióro, i tylko czegoś zabrakło. Skupienia, by uniknąć wpadek? Odwagi, by utrzymać własny styl? Nie wiem, to trudno uchwycić, gdyż nawet nie w tych błędach jest sedno, ale w całości. Książka warta przeczytania, jeśli wpadnie Wam sama w ręce i lubicie klimaty tajnych służb, terrorystów oraz podobnej sensacji, ale nie jestem przekonany, czy warto za nią biegać jeśli gustujecie w innych obszarach literatury, i czy w ogóle warto za nią biegać


Wasz Andrew


* Kabaret Dudek - założony i kierowany przez Edwarda Dziewońskiego kabaret w kawiarni "Nowy Świat" przy ulicy Nowy Świat 61 w Warszawie. Niestety, to już zamknięty i niedościgniony w swej klasie rozdział naszej kultury.

Niewierni [Vincent V. Severski]  - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE

Niewierni [Vincent V. Severski]  - KLIKAJ I SłUCHAJ ONLINE

czwartek, 6 lutego 2014

O pielgrzymkach




…gdyby ci wszyscy pielgrzymi przelali swoje uczuciu na żywych – na dzieci, partnerów, rodziców – świat od razu stałby się lepszym miejscem.


Trujący ogród Val McDermid

Wirując w chłodzie pustynnego piasku

Okładka książki Królewski taniec

Królewski taniec

Mohammed Dib 

Tytuł oryginału: La danse du roi
Tłumaczenie: Barbara Durbajło
Wydawnictwo: Państwowy Instytut Wydawniczy
Liczba stron:168
 
 
 
 
 
Kolonializm to kolejny wstydliwy rozdział w historii białego człowieka, któremu, pogrążonemu w miłości własnej osoby, wydawało się, że bardziej zaawansowany poziom technologiczny (przynajmniej pozorny) automatycznie wiąże się z prawem do wykorzystywania, niszczenia, mordowania, eksterminacji, czy zniewalania innych nacji. Mocarstwa Starego Kontynentu prowadziły barbarzyńską ekspansję terenów słabo rozwiniętych, czerpiąc ze swojej działalności wymierne korzyści ekonomiczne. Obecnie większość byłych zamorskich posiadłości uzyskała niepodległość, wyrywając się spod politycznej zależności, ale echa kolonializmu słyszalne są do dnia dzisiejszego. Wystarczy przyjrzeć się sytuacji panującej w zamożnych krajach Europy Zachodniej – praktycznie wszystkie z nich muszą radzić sobie z problemem emigrantów, którzy przybywają właśnie z dawnych kolonii. Kuszące są perspektywy lepszego życia, bogata opieka socjalna oraz brak przeszkód w postaci barier językowych. Ekspiacyjne podejście w połączeniu z polityczną poprawnością sprawiają natomiast, że nowoprzybyli często nie mają żadnych bodźców do podjęcia pracy zarobkowej, zadowalając się życiem na koszt państwa. Ułomność i niemoc polityki emigracyjnej jest szczególnie widoczna w stosunku do wyznawców Islamu, wśród których nie brakuje podżegaczy do nienawiści, do walki z niewiernymi – ekstremiści (którzy pośród wyznawców Allacha nie stanowią większości, są za to najlepiej rozpoznawaną grupą) swobodnie głoszą swoje pełne agresji hasła, niemal bezkarnie terroryzując mieszkańców dzielnic, które zamieszkują [1], [2]. Z tego względu trudno dziwić się obywatelom państw europejskich, którzy w przeprowadzanych badaniach opinii publicznej coraz częściej przyznają, że boją się Islamu [3]. W końcu to co obce, nieznane, odróżniające się zawsze postrzegane jest jako niebezpieczne, jako coś z czym należy obchodzić się ostrożnie i podejrzliwie.

Oczywiście nie ma lepszego sposobu na zapoznanie się z daną kulturą niż zetknięcie się z jej literaturą. O tym jak prezentuje się polityka kolonizacyjna oraz próby wyrwania się spod jej jarzma z perspektywy narodu zniewolonego, w którym religią dominującą jest w dodatku Islam, możemy przekonać się za sprawą twórczości Mohammeda Diba.

Mohammed Dib to bardzo płodny francuskojęzyczny pisarz, nowelista oraz poeta pochodzenia algierskiego. Urodził się w 1920 roku w Tlemencu w zachodniej Algierii. Ojca, z zawodu cieślę, Dib stracił w młodym wieku. Autor dorastał wychowywany w tradycji islamskiej, chociaż nigdy nie uczęszczał do szkoły koranicznej (medresy). W szkole świeckiej Dib uczył się tkactwa oraz księgowości. W latach 1939 – 1959, pisarz imał się różnych zajęć – dorabiał jako nauczyciel w szkole podstawowej w Aoudj Bghal, księgowy w Oujda, był pracownikiem algierskich kolei, projektantem dywanów w fabryce tkackiej, tłumaczem ustnym pomagającym Amerykanom i Aliantom oraz dziennikarzem. W trakcie II Wojny Światowej Dib studiował literaturę na Uniwersytecie Algierskim. W latach 1950 – 1951 pracował dla komunistycznej gazety Alger républicain. W roku 1951 poślubił Francuzkę Colette Bellissant, córkę swojego nauczyciela od francuskiego.

Dib razem z Feraounem, Mammerim oraz Katebem był członkiem grupy znanej jako Generacja ’52 – nazwa nawiązywała do roku, w którym Dib oraz Mouloud Mammeri pojawili się na literackiej scenie. Grupa określana jest czasami mianem Generacja ’54, co z kolei nawiązuje do wybuchu powstania zbrojnego, które oznaczało rozpoczęcie wojny o niepodległość Algierii pod kierownictwem Frontu Wyzwolenia Narodowego. Jako nowelista, Dib zadebiutował właśnie w roku 1952 utworem La grande mason (Wielki dom), stanowiącym pierwszą część trylogii algierskiej, utrzymanej w nurcie naturalistycznym, przypominającym stylem pisarstwo Zoli. Dib prezentuje czytelnikowi historię algierskiej rodziny w przededniu wybuchu II Wojny Światowej, która alegorycznie przedstawiona zostaje jako Wielki Głód.

Okres walk o niepodległość Algierii, przypadający na lata 1954 – 1962 odcisnął niezatarte piętno na twórczości Diba. Dwujęzyczny twórca, aby dotrzeć do szerszej publiczności pisał swoje dzieła w języku francuskim, a więc w języku prześladowcy – ta kwestia ogromnie dręczyła artystę, który często dzielił się swoimi wątpliwościami z Katebem. Wielokrotnie powtarzał przy tym słowa, że moją ambicją, mimo wszystko, jest zainteresować wszystkich czytelników, podkreślając, że jako pisarz nie może ograniczać się wyłącznie do jednego kręgu kulturowego. Bo przecież najważniejsza jest ludzka natura, która jest udziałem nas wszystkich; rzeczy, które odróżniają nas od siebie to już kwestie drugorzędne.

Od momentu opuszczenia ojczyzny w roku 1959, Dib mieszkał we Francji. Kiedy na skutek francuskiej polityki kolonialnej, autor został zmuszony do powrotu do Algierii z powodu zaangażowania w ruchy niepodległościowe, kilku prominentnych pisarzy, wśród nich Andre Malraux, Louis Guilloux oraz Albert Camus, nawoływało władze do anulowania powziętej decyzji. Zaledwie 44 lata później, tj. 2 maja 2003 roku, kiedy Dib zmarł na przedmieściach Paryża, francuski minister kultury Jean-Jacques Aillagon określił Mohammeda Diba mianem duchowego pomostu pomiędzy Algierią a Francją, pomiędzy Północą a Południem.

Polski czytelnik ma możliwość zapoznania się z twórczością algierskiego pisarza za sprawą niezastąpionego Państwowego Instytutu Wydawniczego, który w roku 1976 opublikował Królewski taniec (1968 r.), a więc dzieło z okresu, kiedy Dib osiadł już we Francji, porzucając jednocześnie styl naturalistyczny, przyjmując dyskurs bardziej oniryczny. Akcja powieści rozgrywa się prawdopodobnie w okresie, w którym ustały już walki narodowowyzwoleńcze w Algierii. Bohaterami utworu są kobieta Arfia oraz mężczyzna Rodwan. Arfia to była dowódczymi skromnego oddziału partyzanckiego, który wykrwawiał się w cieniu górskich stoków, z kolei Rodwan to eks z... oraz t…, o czym mówią jednak dopiero ostatnie karty powieści. Dib w swojej prozie, mocno eksperymentalnej zajmuje się bardzo nietypową relacją, która łączy wspomnianą dwójkę oraz ciągle prowadzoną przez nich walką – po ustaniu działań wojennych zarówno Arfia jak i Rodwan muszą zmierzyć się z problemem określenia własnej tożsamości, odkrycia kierunku, w którym przynajmniej metaforycznie podążają.

Fabuła powieści jako układ zdarzeń w świecie przedstawionym utworu praktycznie nie istnieje, przynajmniej w klasycznym rozumieniu tego słowa. Owszem, Królewski taniec posiada akcję, ale pojawia się ona momentami, raptownie i nagle, by równie niespodziewanie zakopać się w niebyt. Wydarzenia, o których jest mowa nie układają się w żadnym ciągu chronologicznym, niekiedy trudno wręcz doszukać się między nimi wspólnego mianownika, który pozwoliłby zestawić je obok siebie. Czas chadza tu własnymi drogami, jakby nie chciał, by przypadkiem posądzono go o linearność. Ot taki z niego lekkoduch, który o nic się nie troszczy, bowiem i tak na wszystko przyjdzie właściwa pora.

Dib tworzy niezwykle malownicze i przejmujące pejzaże przyrody – sceneria dzikiej natury zdaje się podkreślać zbędność i jałowość słów. Czytelnik jest niczym wędrowiec przedzierający się przez pustynię – stopy grzęzną w głębokim piasku, pragnienie pali zmęczone gardło, z którego wydobywa się już tylko ciche rzężenie. I kiedy wydaje się, że nie damy już rady postawić następnego kroku, że będziemy musieli sobie odpuścić, wycofać się z tego gąszczu niezrozumiałych fraz trafiamy na temat, który niemal siłą przykuwa uwagę – oczywiście na pierwszy rzut oka nie sposób osądzić, czy mamy do czynienia z oazą, czy też fatamorganą, ale nawet samymi tylko mirażami Dib byłby w stanie zdobyć czytelnicze uznanie. Autor, głównie za sprawą wspomnień Rodwana, porusza inspirujące tematy. Refleksyjny jest choćby przewrotny Auto-da-fé* umierającego ojca, który na łożu śmierci niemal całkowicie neguje sens ludzkiej egzystencji. Jako człowiek żegnający się z życiem nie ma praktycznie nic do stracenia, dlatego może pozwolić sobie na przypływ szczerości, który w tym przypadku brutalnie unicestwia pojmowanie żywota, jako daru, jako drogi, która wiedzie nas ku wzniosłemu celowi. Ostatnie chwile dogorywającego człowieka to smutne wyznanie dekadenta, który swoje proroctwo (życie jako ciężar narzucony na liche barki człowieka wodzonego za nos przez demony wiary oraz ślepego posłuszeństwa) pragnie ogłosić rodzinie i przyjaciołom – być może przeczuwa on w jak trudnym okresie przyjdzie żyć tym, którzy pozostają na ziemskim padole. Oddarcie bytu z jakichkolwiek wartości transcendentalnych, redukcja do niemal pierwotnego trwania może stanowić swoiste antidotum na rozczarowania i niepowodzenia, przed którymi pragnie ocalić najbliższych.

W podobnym tonie utrzymane jest gorzkie wołanie Arfii, która domaga się, która żąda, uznania ofiary złożonej na ołtarzu walki o wolność. Walki, która nie ustanie, dopóki istota ludzka nie będzie istotą ludzką (a nie wołem roboczym albo zwierzęciem rzeźnym), bowiem tylko wtedy może zaistnieć szczęście. Intrygująca jest także przypowieść głosu, którego Rodwan nie kojarzy z żadną twarzą, opowiadającego historię człowieka wygnanego z ukochanego miasta za sprawą wymyślnej intrygi, uknutej przez własną małżonkę. Ofiara, którą stanowi … młodszej siostry to być może symbol najwyższej ceny, jaką należy zapłacić by na zawsze wygnać niechcianego intruza. Ale jak interpretować to poświęcenie, jeśli wiąże się ono z przyjemnością?

Losy Rodwana i Arfii postrzegałbym także jako smutne rozliczenie. Oboje poprzez wędrówkę we własną przeszłość mimowolnie dokonują bilansu, który ukazuje ile udało im się uzyskać i jaką cenę przyszło im za to zapłacić. Wydaje się, że zebrana po stronie korzyści suma nie jest zbyt oszałamiająca, a mimo jestem przekonany, że zarówno Arfia jak i Rodwan nie zawahaliby się ani na moment, żeby raz jeszcze oddać swoje wszystkie siły w imię spraw, o które zaciekle walczyli. Dib zdaje się portretować prawdziwych bojowników stanowiących nieodzowny fundament niepodległego państwa, które musi się dopiero narodzić, obmywszy się uprzednio w krwawej kąpieli. Autor koncentruje się jednak na ciemniejszej stronie tej działalności, eksponując głównie rozczarowania, trudy, niewygody, a niekiedy wręcz daremność wszelkich wysiłków. Oczywiście, między wierszami migocze także fundamentalne pytanie, czy dla tego typu bojowników możliwy jest powrót do życia prowadzonego przed rozpoczęciem walk, czy znajdzie się dla nich miejsce w nowopowstałym społeczeństwie? Czy tacy ludzie są skazani tylko na wykluczenie i egzystencję poza nawiasem jako jednostki zbyt radykalne a przez to i niebezpieczne, które potencjalnie zagrają przecież każdemu systemowi?

Królewski taniec Mohammeda Diba to niezwykła książka. Trudno o jednoznaczną ocenę, ponieważ w moim odczuciu powieść, wielowarstwowa i nieuchwytna niczym człowiek w labiryncie luster, skrywa w sobie zbyt wiele treści, by wydawać o niej pochopną opinię zaledwie po jednokrotnym przeczytaniu. Można odnieść wrażenie, że autor wziął na warsztat prastare mity, za postacie posłużyły mu wszelakiej maści archetypy, a całość została utrzymana w surrealistycznej konwencji. Intryguje, ale momentami także odrobinę zniechęca zagadkowość, niejednoznaczność, gra słów, eliptyczna składnia, bogata symbolika, wielopoziomowość, czyli wszystko co sprawia, że utwór zdaje się być tak nieprzejrzysty. Nie mniej jednak książka na pewno jest godna uwagi, chociaż wydaje mi się, że jej walory byłyby jeszcze lepiej widoczne w zestawieniu z wcześniejszymi dziełami Diba.
——————
* z portugalskiego: 1) Akt wiary, czyli publiczna deklaracja przyjęcia bądź odrzucenia katolicyzmu przez osobę oskarżoną o herezję, która kończyła proces inkwizycyjny; 2) Wykonane wyroku śmierci na heretyku.